Adrian Topa – Czy cyberpunk się wypalił?

trylogia-ciagu-tom-1-wypalic-chrom-w-iext52013293Recenzja książki: William Gibson, Wypalić chrom [Burning Chrome], przekł. Piotr W. Cholewa, Warszawa: Mag 2018, ISBN: 978-83-7480-899-6, ss. 288.

Nierzadko słyszy się dziś frazę cyberpunk is now – czy to w kontekście technologii, czy rozwoju społeczeństwa. Właśnie przez to, jak twierdzą niektórzy, gatunek ten traci na popularności – przestał być fantastyką, a stał się przygnębiającą rzeczywistością. Trudno w to uwierzyć niedługo po premierze kolejnego Blade Runnera i w obliczu entuzjastycznej reakcji na zwiastun gry Cyberpunk 2077 studia CD Projekt RED. Jednak korzenie gatunku sięgają co najmniej wczesnych lat osiemdziesiątych XX wieku i zawdzięczają dużo subkulturze punkowej. Czy ta, często niezrozumiała już dla nas, estetyka ma szanse być jeszcze atrakcyjna?

Wypalić chrom to zbiór dziesięciu opowiadań Williama Gibsona, zawierający utwory z pierwszej fazy jego twórczości, w tym debiutanckie Odłamki holograficznej róży. Jest to drugie polskie wydanie – poprzednie, pod nazwą Johnny Mnemonic, ukazało się w 1996 nakładem wydawnictwa Zysk i S-ka. Mieści w większości teksty utrzymane w cyberpunkowej konwencji, której Gibson był prekursorem. Cyberpunkowe opowiadania pełne są sceptycyzmu wobec rozwoju technologii, społeczeństwa, niechęci wobec ogromnych korporacji, a ich bohaterami zazwyczaj są ludzie żyjący na obrzeżach cywilizacji. Nie inaczej jest w tym zbiorze, choć warta wspomnienia jest też polemika z klasyczną science fiction (w utworze Kontinuum Gernsbacka). Zakres tematów poruszanych przez Gibsona jest bardzo szeroki. Tytułowe opowiadanie Wypalić chrom uchodzi za pierwszy utwór opisujący Internet (choć – co warto wspomnieć – w chwili powstania był on jeszcze mało rozwinięty). Z kolei Czerwona Gwiazda, orbita zimowa rozprawia się z marzeniami o podboju kosmosu zupełnie inaczej niż Powrót z Gwiazd Stanisława Lema – dając bohaterowi nadzieję. W wielu innych tekstach ze zbioru przewija się motyw ucieczki do wirtualnego świata, przeżywania cudzego (czyli ciekawszego) życia, nawet jeśli jest ono całkowicie sztuczne. Ogromna różnorodność ukazanych wizji przyszłości jest największą zaletą zbioru. Nie można też pominąć dwóch doskonałych wstępów – przedmowy Bruce’a Sterlinga i napisanego przez Gibsona tekstu Kod źródłowy: wprowadzenie. Pozwalają one lepiej zrozumieć jak istotnym powiewem świeżości była cyberpunkowa literatura we wczesnych latach osiemdziesiątych.

Czy twórczość Gibsona dalej jest świeża, pomimo upływu lat? Choć wielokrotnie słyszałem zarzuty archaiczności stawiane Neuromancerowi i mogę się z nimi częściowo zgodzić, to krótkie formy bronią się dziś znacznie lepiej. O wiele mniej w nich zbędnych opisów technologii, dyskietek i opłat za połączenia międzymiastowe, czyli tych elementów, które dezaktualizują się niemal natychmiast po premierze. To, co jest w nich najbardziej widoczne, to strach przed technologią, rozpadem struktur społecznych i opresją międzynarodowych korporacji. Gdy dzisiejsza fantastyka naukowa chce opisywać sprawy odległe, dotyczące obcych cywilizacji, Gibson stoi twardo na ziemi – na ile to możliwe w fantastyce. W Kontinuum Gernsbacka autor pokazał swój negatywny stosunek do twórców „złotej ery science fiction”, wierzących w zbawczą rolę postępu. Nie sposób odmówić mu przynajmniej częściowej racji. Dzięki doskonałemu przekładowi Piotra W. Cholewy styl Gibsona nie stracił na nowoczesności – jeżeli tylko pominie się nieliczne wspominki kompletnie zapomnianych już urządzeń, na przykład kaset.

Czy warto zatem sięgnąć po opowiadania sprzed kilku dekad, by sprawdzić, jak będzie – być może – wyglądać nasza przyszłość? Moim zdaniem zdecydowanie tak! Chodzą pogłoski, że klasyczny cyberpunk może się wydawać retrofuturystyczny w swojej estetyce – jest już zbyt archaiczny pod względem technologicznym, zbyt mocno zatopiony w estetyce noir. Lektura Wypalić chrom pokaże, jak bardzo nowoczesny potrafi być, nawet pomimo upływu lat.

Adrian Topa

Adrian Topa, Czy cyberpunk się wypalił?, „Creatio Fantastica” 2018, nr 1 (58).

1 Część opowiadań jest efektem współpracy z innymi pisarzami, m.in. z Brucem Sterlingiem.

Reklamy